Bo Là Gì? Vì Sao Cây Ra Hoa Nhiều Mà Đậu Trái Ít, Phun Bo Khi Nào Trước Mùa Ra Hoa

Cuối tháng 11, vườn sầu riêng ở Cai Lậy trắng bông từ gốc tới ngọn, chủ vườn đứng dưới tán đếm không xuể. Ba tuần sau, trái non rụng lộp bộp quanh gốc, mỗi chùm còn lại một hai trái. Câu đầu tiên nhiều bà con nghĩ tới là tại mưa, hoặc cây thiếu phân nên nuôi không nổi, và cách sửa quen thuộc là bón thêm đạm, phun thêm NPK.

Nhưng ở phần lớn vườn, bộ lá lúc đó vẫn xanh tốt. Cây không thiếu phân để nuôi lá. Thứ nó thiếu là một nguyên tố rất nhỏ mà lá không cần nhiều nhưng hoa cần gấp bội: Bo. Hạt phấn không nảy mầm, ống phấn không vươn tới noãn, hoa tàn mà không có trái, và cây lặng lẽ cắt bỏ những trái non không được thụ tinh. Lá không hề báo trước điều đó.

Bo Là Gì? Nguyên Tố Được Tìm Ra Nhờ Một Thí Nghiệm Đậu Tằm Năm 1923

Năm 1923, tại trạm nghiên cứu Rothamsted (Anh), nhà khoa học Katherine Warington trồng đậu tằm trong dung dịch dinh dưỡng và nhận thấy cây chỉ phát triển bình thường khi dung dịch có một lượng rất nhỏ acid boric; thiếu nó, đỉnh sinh trưởng chết và rễ ngừng dài ra. Công bố trên Annals of Botany năm đó là lần đầu Bo được chứng minh là nguyên tố thiết yếu cho cây, và là nguyên tố vi lượng đầu tiên được xác lập theo cách này.

Hơn 70 năm sau, một tổng kết trên Plant and Soil (1997) đếm được tình trạng thiếu Bo đã được ghi nhận ở hơn 80 quốc gia trên 132 loại cây trồng, và ước tính khoảng 15 triệu héc ta được bổ sung Bo mỗi năm. Các nhóm đất dễ thiếu Bo nhất là đất chua rửa trôi (Acrisols) và đất podzol; ngay cả cây cần ít Bo như ngũ cốc cũng mất khả năng đậu hạt nếu thiếu Bo đúng vào thời điểm quan trọng. Bo là một nguyên tố vi lượng: cây chỉ cần vài chục miligam trong mỗi ký lá khô, nhưng không có gì thay thế được nó.

Bo Làm Gì Trong Cây? Vách Tế Bào, Hạt Phấn Và Ống Phấn

Phần lớn Bo trong cây nằm ở vách tế bào, nơi nó nối các chuỗi pectin thành một mạng lưới bền (nghiên cứu của Đại học California, Davis, công bố trên Plant Physiology năm 1997, đã tách được chính phức Bo đường đó từ mô cây). Vách tế bào là thứ đầu tiên phải hình thành khi ống phấn vươn ra, khi rễ mọc dài, khi trái non lớn lên; thiếu Bo, mọi mô đang lớn đều khựng lại.

Tổng quan trên Plant and Soil (1997) của Đại học Murdoch (Úc) tóm lại điều quan trọng nhất cho người làm vườn: ở ngoài đồng, sinh sản của cây nhạy với thiếu Bo hơn sinh trưởng. Thiếu Bo làm giảm khả năng sinh sản của hoa chủ yếu qua hạt phấn kém và ống phấn mọc chậm; năng suất hạt có thể giảm mạnh mà không hề có triệu chứng ở giai đoạn cây đang lớn. Sau khi thụ tinh, thiếu Bo còn làm phôi phát triển kém, trái dị dạng. Một báo cáo tại hội nghị dinh dưỡng cây trồng quốc tế ở UC Davis năm 2009 ghi nhận ngưỡng Bo cần cho hoa cao hơn ngưỡng cần cho lá nhiều lần: đó là lý do lá xanh không đồng nghĩa với hoa đủ Bo.

Với người trồng sầu riêng, xoài, cà phê, điều này đổi cách nhìn: đậu trái kém không phải lúc nào cũng là chuyện mưa hay thiếu đạm. Nó có thể là chuyện của vài miligam Bo trong bao phấn, và lá không cho bà con thấy.

Vì Sao Bón Gốc Không Đủ: Bo Đi Rất Chậm Trong Cây

Hai nghiên cứu của Đại học California, Davis trên Annals of Botany (1996) và Plant Physiology (1997) giải thích vì sao Bo khó tới hoa. Ở hầu hết loài cây, Bo đi theo dòng nước trong mạch gỗ lên lá rồi nằm lại đó, không quay ngược vào mạch rây để tới hoa và trái. Chỉ các loài tạo đường rượu sorbitol (táo, lê, hạnh nhân, đào) mới chuyển được Bo từ lá già sang hoa. Sầu riêng, xoài, cà phê, cây có múi không thuộc nhóm đó: Bo trong lá già của chúng gần như là Bo chết.

Dưới đất, Bo tan trong nước nên bị rửa trôi ở vùng mưa nhiều, đất cát, đất ít mùn; tài liệu của Đại học Hawai'i (2012) ghi nhận Bo rửa trôi khỏi tầng đất ở vùng mưa lớn, đặc biệt trên đất cát và đất đá, trong khi đất khô hoặc đất pH cao gây thiếu Bo kinh niên vì rễ không hút được Bo từ tầng mặt khô. Mùa làm bông ở Việt Nam rơi đúng vào mùa khô, tức là lúc rễ ở tầng mặt gần như không lấy được Bo. Kết luận thực tế: bón Bo vào đất là nền cho cả vườn, nhưng để chắc chắn hoa có Bo đúng lúc, phải phun lên lá và nụ.

Tổng quan trên Frontiers in Plant Science (2013) của Đại học California, Davis nhắc một điều kiện: dinh dưỡng phun lá chỉ vào được cây khi giọt phun còn ướt và bám đều; phun lúc nắng gắt, giọt khô nhanh, hiệu quả giảm rõ. Vì vậy phun Bo nên làm vào sáng sớm hoặc chiều mát, phun ướt đều nụ hoa và mặt dưới lá.

Đất Nào Hay Thiếu Bo? Và Vì Sao Mùa Khô Càng Dễ Thiếu

• Đất chua, nhiều mưa, rửa trôi mạnh: tổng kết Plant and Soil (1997) xếp Acrisols (đất chua rửa trôi) và Podzols là hai nhóm đất dễ thiếu Bo nhất; mưa lớn trên đất nhẹ rửa Bo ra khỏi vùng rễ (Đại học Hawai'i, 2012; IntechOpen, 2023).
• Đất ít mùn: phần lớn Bo dễ tiêu trong đất nằm trong chất hữu cơ; đất bạc màu, ít mùn giữ Bo kém.
• Đất bón vôi nhiều, pH trên 6,5: Bo bị giữ lại, cây hút kém; bón vôi quá tay cho đất chua thường gây thiếu Bo tạm thời.
• Hạn ngay trước và trong lúc ra hoa: tầng đất mặt khô làm rễ không lấy được Bo đúng lúc hoa cần nhất; đây là tình huống phổ biến của sầu riêng, xoài, cà phê vào mùa làm bông.

Một con số đáng chú ý cho người trồng cà phê: nghiên cứu công bố trên Agronomy (2024) dẫn cơ sở dữ liệu khoảng 16.000 mẫu lá cà phê từ Brazil, Colombia, Trung Mỹ, Đông Phi và Việt Nam, trong đó 29% số mẫu có Bo dưới 45 mg/kg, tức mức rất thấp; ngưỡng cần bổ sung Bo cho cà phê là khi lá dưới 60 mg/kg. Thí nghiệm 5 năm ở Colombia trên đất cát chua (pH 4,4) trong cùng nghiên cứu cho thấy bón 1,1 kg Bo/ha/năm cùng canxi làm năng suất tăng 37% so với đối chứng.

Nhận Biết Thiếu Bo: Hoa Báo Trước, Lá Báo Sau

Thứ tự này ngược với hầu hết dinh dưỡng khác. Thiếu đạm, thiếu kali hiện trên lá trước; thiếu Bo hiện ở hoa và trái non trước, lá chỉ đổi dạng khi đã thiếu nặng. Ba dấu hiệu chung trên nhiều cây: ra hoa nhiều mà đậu ít, trái non rụng sớm dù không mưa, trái đậu được thì méo, chai cứng hoặc nứt.

Lưu ý: rụng trái non còn do thụ phấn kém, sốc nước, bọ trĩ, thán thư trên bông. Nếu bà con chưa chắc, chụp vài tấm hoa và trái non gửi Zalo 096 994 2349, đội ngũ Quốc Việt Agri sẽ đối chiếu trước khi khuyên phun gì.

Phun Bo Khi Nào Trước Mùa Ra Hoa? Lịch Theo Từng Cây

Các nghiên cứu về thời điểm thống nhất ở một điểm: Bo phải có sẵn trong nụ và hoa trước khi hạt phấn rời bao phấn. Thí nghiệm trên bơ Hass của Đại học Pretoria (1992) phun Solubor 2 g/L cho thấy phun lúc nụ hoa vừa nhú làm Bo trong phát hoa tăng rõ; phun lúc hoa nở cho đậu trái cao nhất trong năm đó; lá già hầu như không hút thêm Bo. Trên xoài, Đại học Kasetsart (Acta Horticulturae, 2002) phun canxi, Bo lên phát hoa dài 5 cm và thấy đậu trái tăng dù tỷ lệ hạt phấn nảy mầm không đổi; một thí nghiệm ở Ấn Độ (Journal of Horticultural Sciences, 2017) phun acid boric 0,02% khi 50% phát hoa nhú, năng suất 39,8 kg/cây so với 32,1 kg ở đối chứng.

Số lần phun và các mốc trên là cách đội ngũ Quốc Việt Agri gom từ các nghiên cứu nêu trong bài và kinh nghiệm tư vấn; liều cụ thể theo từng sản phẩm đã đăng ký, xem phần cuối bài. Vườn đã phun Bo đủ ở vụ trước và đất giàu mùn có thể chỉ cần một lần trước ra hoa.

Phun Bao Nhiêu Là Đủ, Bao Nhiêu Là Thừa?

Với Bo, nhiều hơn không tốt hơn. Nghiên cứu của Đại học Griffith (Agronomy, 2022) trên bơ Hass: bón 15 g Bo/cây (liều khuyến cáo) làm trái nặng hơn khoảng 5%, nhưng 30 g Bo/cây làm đậu trái sau 10 tuần giảm 56% và năng suất giảm 25%. Trên cà phê con ở Brazil (Comunicata Scientiae, 2016), tăng dần acid boric bón đất tới 40 kg/ha làm Bo lá tăng thẳng và năng suất giảm 25,6%. Trên hạnh nhân ở California (1997), liều 735 ppm phun lá cho kết quả kém hơn 245–490 ppm. Tài liệu Đại học California cho đào và hạnh nhân nói gọn: đi chậm với Bo, rất dễ đi từ thiếu sang ngộ độc.

Liều của mỗi sản phẩm đã đăng ký tại Việt Nam được tính sẵn để nằm trong khoảng an toàn này; đừng cộng dồn nhiều sản phẩm có Bo trong cùng một bình, và ghi sổ ngày phun để không phun dày hơn 7 ngày/lần.

Bo Đi Cùng Canxi Và Kẽm

Bo hiếm khi đứng một mình. Thí nghiệm 5 năm trên cà phê ở Colombia (Agronomy, 2024) cho năng suất tăng 37% khi Bo đi cùng canxi, còn Bo liều thấp một mình chỉ tăng 14% và không có ý nghĩa thống kê. Nhà vườn sầu riêng ở Thái Lan và Malaysia quen phun Bo cùng canxi từ ra hoa tới nuôi trái; trên măng cụt ở Chanthaburi, Kasetsart (Acta Horticulturae, 2010) thấy bón canxi vào đất kết hợp phun canxi và Bo giảm rõ hiện tượng xì mủ trong trái. Kẽm thường được phun cùng Bo ở cà phê vì hai nguyên tố này cùng thiếu trên đất chua rửa trôi. Thực tế trên cây: Bo lo hạt phấn và ống phấn, canxi lo vách tế bào và cuống trái, nên lịch hợp lý là Bo trước ra hoa, canxi Bo sau đậu trái.

Ưu Điểm Và Nhược Điểm Của Phun Bo Qua Lá

Tìm Hiểu Sâu: Số Liệu Thực Địa Về Phun Bo Và Đậu Trái

Bảng dưới gom các thí nghiệm đã mở và đọc trực tiếp; mỗi dòng ghi nơi nghiên cứu, cách phun và con số chính để bà con tự cân nhắc. Nghiên cứu trên cây khác (hạnh nhân, ô liu, bơ) được giữ lại vì cơ chế hạt phấn, ống phấn là chung, không phải vì chúng là sầu riêng hay xoài.

Hai bài học từ bảng. Một: hiệu quả lớn nhất ở vườn đang đậu kém hoặc đất đang thiếu Bo; vườn đủ Bo thì lợi ích nhỏ. Hai: liều cao hơn không cho kết quả tốt hơn, có khi ngược lại. Một tổng quan trên International Journal of Molecular Sciences (2018) nhắc thêm rằng phản ứng với Bo khác nhau giữa giống, giữa năm, nên con số ở vườn khác chỉ là điểm xuất phát; con số của vườn mình phải tự đo bằng tỷ lệ đậu.

Sản Phẩm Chứa Bo Tại Quốc Việt Agri

Mỗi sản phẩm dưới đây có một mục đích hơi khác, chọn theo giai đoạn của vườn; liều lấy theo hướng dẫn trên bao bì của từng sản phẩm. Đội ngũ Quốc Việt Agri có thể giúp bà con ghép lịch phun theo cây và cỡ bình qua Zalo 096 994 2349.

Vườn ở giai đoạn nuôi trái hoặc cần kali kèm Bo, đọc thêm Kali Bo: thời điểm, liều, quy trình và Canxi Bo là gì.

Trở lại vườn sầu riêng ở đầu bài: bông trắng cành không phải lời hứa về trái. Lời hứa đó nằm trong vài miligam Bo có mặt đúng lúc hạt phấn rời bao phấn, và việc của người làm vườn là đưa nó tới đó trước khi hoa nở, chứ không phải bù lại sau khi trái đã rụng.

Nguồn Tham Khảo

1. Warington, K. (1923). The effect of boric acid and borax on the broad bean and certain other plants. Annals of Botany 37(4): 629–672. repository.rothamsted.ac.uk.
2. Shorrocks, V.M. (1997). The occurrence and correction of boron deficiency. Plant and Soil 193: 121–148. doi.org/10.1023/A:1004216126069.
3. Dell, B., Huang, L. (1997). Physiological response of plants to low boron. Plant and Soil 193: 103–120. researchportal.murdoch.edu.au.
4. Huang, L., Bell, R.W., Dell, B. (2009). Exploring the physiological basis for high reproduction sensitivity to boron deficiency in plants. Proc. XVI International Plant Nutrition Colloquium, UC Davis. escholarship.org.
5. Brown, P.H., Hu, H. (1996). Phloem mobility of boron is species dependent. Annals of Botany 77(5): 497–506. doi.org/10.1006/anbo.1996.0060.
6. Hu, H., Penn, S.G., Lebrilla, C.B., Brown, P.H. (1997). Isolation and characterization of soluble boron complexes in higher plants. Plant Physiology 113(2): 649–655. doi.org/10.1104/pp.113.2.649.
7. Fernández, V., Brown, P.H. (2013). From plant surface to plant metabolism: the uncertain fate of foliar-applied nutrients. Frontiers in Plant Science 4: 289. doi.org/10.3389/fpls.2013.00289.
8. Shireen, F. et al. (2018). Boron: functions and approaches to enhance its availability in plants. International Journal of Molecular Sciences 19(7): 1856. doi.org/10.3390/ijms19071856.
9. Ramirez-Builes, V.H., Küsters, J., Thiele, E., Leal-Varon, L.A. (2024). Boron nutrition in coffee improves drought stress resistance and, together with calcium, improves long-term productivity. Agronomy 14(3): 474. doi.org/10.3390/agronomy14030474.
10. Rosolem, C.A., Leite, V.M. (2007). Coffee leaf and stem anatomy under boron deficiency. Revista Brasileira de Ciência do Solo 31(3): 477–483. scielo.br.
11. Malavolta, E., Haag, H.P., Johnson, C.M. (1961). Efeitos das deficiências de micronutrientes em Coffea arabica. Anais da ESALQ, Universidade de São Paulo. revistas.usp.br.
12. Santinato, F. et al. (2016). Boron doses applied to soil during coffee development. Comunicata Scientiae 7(1): 49–55. dialnet.unirioja.es.
13. Robbertse, P.J., Coetzer, L.A., Bessinger, F. (1992). Boron: uptake by avocado leaves and influence on fruit production. Proc. 2nd World Avocado Congress: 173–178, University of Pretoria. avocadosource.com.
14. Hapuarachchi, N.S. et al. (2022). Boron effects on fruit set, yield, quality and paternity of Hass avocado. Agronomy 12(6): 1479. research-repository.griffith.edu.au.
15. Jutamanee, K. et al. (2002). Effects of calcium, boron and sorbitol on pollination and fruit set in mango cv. Namdokmai. Acta Horticulturae 575: 829–834. ishs.org.
16. Talang, H.D. et al. (2017). Effect of calcium, boron and sorbitol on fruit-set, yield and quality in mango cv. Himsagar. Journal of Horticultural Sciences 11(2): 166–169. jhs.iihr.res.in.
17. Nyomora, A.M., Brown, P.H., Freeman, M. (1997). Fall foliar-applied boron increases tissue boron concentration and nut set of almond. J. Amer. Soc. Hort. Sci. 122(3): 405–410. repository.udsm.ac.tz.
18. Perica, S., Brown, P.H. et al. (2001). Foliar boron application improves flower fertility and fruit set of olive. HortScience 36(4): 714–716. doi.org/10.21273/HORTSCI.36.4.714.
19. Gonzaga, N.R. et al. (2018). Participatory implementation of improving productivity and fruit quality of durian. Acta Horticulturae 1213: 441–446. doi.org/10.17660/ActaHortic.2018.1213.65.
20. Poovarodom, S., Boonplang, N. (2010). Soil calcium application and calcium–boron sprays on mangosteen gamboge disorder. Acta Horticulturae 868: 48. ishs.org.
21. Maurer, M.A., Taylor, K.C. (1999). Effect of foliar boron sprays on yield and fruit quality of navel oranges. University of Arizona Citrus Research Report AZ1138. repository.arizona.edu.
22. Obreza, T., Zekri, M. (2019). Boron (B) and chlorine (Cl) for citrus trees. UF/IFAS Extension SL406. ask.ifas.ufl.edu.
23. Kallsen, C. (2006). Boron is high in many southern San Joaquin Valley citrus trees. UC Cooperative Extension, Topics in Subtropics 4(4). ccfruitandnuts.ucanr.edu.
24. Duncan, R. Fall foliar sprays for peaches and almonds. UC Cooperative Extension, Stanislaus County. ucanr.edu.
25. Nelson, S. (2012). Boron deficiency of papaya. PD-91, CTAHR, University of Hawai'i. ctahr.hawaii.edu.
26. Northern Territory Department of Agriculture and Fisheries. Agnote 773: Mango leaf and soil analysis. daf.nt.gov.au.
27. Alila, P. (2023). Boron nutrition in horticultural crops: constraint diagnosis and their management. IntechOpen. intechopen.com.
28. Embrapa Soja (2006). Brighenti, A.M., Castro, C., Oliveira, M.F. Folder 03/2006: adubação com boro. infoteca.cnptia.embrapa.br.
29. Thai Department of Agriculture (2017). Macro and micro nutrient removal by commercial durian cultivar in eastern region. info.doa.go.th.
30. Poovarodom, S., Tawinteung, N., Ketsayom, P. (2002). Development of leaf nutrient concentration standards for durian. Acta Horticulturae 594: 51. ishs.org.
31. Trần Thị Kim Ba (2006). Borax phun qua lá làm tăng khả năng đậu trái xoài Cát Hòa Lộc. Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ (5): 58–67. ctujsvn.ctu.edu.vn.
32. Nguyễn Văn Cử, Nguyễn Bảo Toàn (2006). Hiệu quả của phun boron trên năng suất cam Sành. Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ (6): 77–86. ctujsvn.ctu.edu.vn.
33. Trần Văn Hâu, Trần Thị Thúy Ái (2011). Ảnh hưởng của acid boric lên sự nảy mầm hạt phấn và đậu trái dừa Ta Xanh tại Bến Tre. Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ (17a): 201–209. ctujsvn.ctu.edu.vn.
34. Trần Vĩnh Sang, Nguyễn Thị Thái Sơn (2021). Ảnh hưởng của Uniconazole và Canxi-Bo lên sự ra hoa, năng suất và phẩm chất xoài Ba Màu tại Chợ Mới, An Giang. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam 02(123): 51–56. tapchi.vaas.vn.