Lưu Huỳnh Trị Bệnh Gì? Thuốc Trừ Nấm Lâu Đời, Vì Sao Nấm Vẫn Khó Kháng
Nhiều nhà vườn xem lưu huỳnh như món thuốc của ông bà: rẻ, cũ, chắc đã yếu, nấm và nhện "nhờn" từ lâu. Nhưng gần hai thế kỷ sau khi được dùng để cứu các vườn nho châu Âu, lưu huỳnh vẫn nằm trong nhóm thuốc mà FRAC xếp là chưa thấy dấu hiệu kháng. Một chất cũ như vậy, vì sao nấm vẫn chưa vượt qua được?
Lưu huỳnh trị bệnh gì? Lưu huỳnh là thuốc trừ nấm tiếp xúc nhóm FRAC M02, tác động cùng lúc lên nhiều điểm trong tế bào nấm nên rất khó bị kháng. Lưu huỳnh trị tốt bệnh phấn trắng, và có tác dụng với nhện đỏ, nhện lông nhung, nhện gié. Thuốc mạnh hơn khi trời ấm 25–30°C, nhưng dễ làm cháy lá khi nhiệt độ lên khoảng 32°C, và không được phun gần đợt phun dầu khoáng (cách ít nhất 2 tuần).
Lưu Huỳnh Trị Bệnh Gì? Gần Hai Thế Kỷ Trên Vườn
Trong bài tổng quan đăng trên Plant Pathology năm 2004, hai nhà khoa học Williams và Cooper gọi lưu huỳnh là "thuốc trừ nấm lâu đời nhất của con người". Câu chuyện nổi tiếng nhất bắt đầu năm 1845: bệnh phấn trắng nho từ Bắc Mỹ lan sang Anh, rồi sang Pháp năm 1847. Theo bài tổng quan của Đại học Cornell cùng các cộng sự trên Molecular Plant Pathology (2012), chỉ trong 6 năm, gần 6 triệu người trồng nho ở Pháp đã phun lưu huỳnh định kỳ trên gần 2,5 triệu ha vườn.
Ngày nay lưu huỳnh vẫn được dùng cho ba nhóm vấn đề chính:
Bệnh Phấn Trắng
Lớp bột trắng như rắc bột mì trên lá, đọt, hoa và trái non; lá xoăn, vàng rồi rụng. Bệnh gặp nhiều trên xoài, chôm chôm, nho, hoa hồng, dưa, bầu bí, nhất là lúc trời khô, đêm mát, ẩm độ cao vào sáng sớm. Nấm phấn trắng sống ngay trên mặt lá, nên thuốc tiếp xúc như lưu huỳnh với tới được.

Nhện Hại
IRAC xếp lưu huỳnh vào nhóm thuốc trừ nhện, côn trùng có cơ chế chưa xác định rõ. Ở Việt Nam, các sản phẩm lưu huỳnh được đăng ký cho nhện đỏ trên cam, nhện lông nhung trên nhãn và nhện gié trên lúa.
Rỉ Sắt, Ghẻ Sẹo Và Một Số Bệnh Khác
Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam còn có lưu huỳnh đăng ký cho rỉ sắt cà phê, sẹo trên cam và lem lép hạt lúa, tùy dạng sản phẩm.
Vì Sao Nấm Khó Kháng Lưu Huỳnh?
Hầu hết thuốc trừ nấm hiện đại đánh vào một điểm trong tế bào nấm, như một ổ khóa. Chỉ cần nấm đổi hình dạng ổ khóa đó, thuốc mất tác dụng. Lưu huỳnh thì khác. FRAC xếp lưu huỳnh vào nhóm M (tác động nhiều điểm), mã M02, và ghi rằng nhóm này nhìn chung có nguy cơ kháng thấp, chưa thấy dấu hiệu kháng phát triển.
Lưu huỳnh tác động chính xác ra sao vẫn chưa được hiểu hết. Một nghiên cứu năm 2022 trên tạp chí Antioxidants dùng nấm men làm mô hình và thấy lưu huỳnh hoạt động như một chất oxy hóa mạnh: nó phản ứng với glutathione (chất bảo vệ của tế bào) để tạo ra khí hydro sunfua, chất làm tế bào tạm ngừng dùng oxy để hô hấp, đồng thời làm tế bào thiếu chất bảo vệ. Nấm men bị chặn phát triển trong 2 giờ thí nghiệm. Đây là mô hình phòng thí nghiệm, chưa phải nấm phấn trắng ngoài vườn, nhưng nó giải thích vì sao nấm khó "đổi một ổ khóa" để thoát: lưu huỳnh không đánh vào một ổ khóa nào cả.
Một thuốc đánh vào nhiều điểm cùng lúc thì nấm không có một cánh cửa nào để đóng lại.
Lưu huỳnh còn có tác dụng qua hơi. Theo Viện Nghiên cứu Rượu vang Úc (AWRI), hạt lưu huỳnh diệt bào tử phấn trắng khi tiếp xúc, và hơi lưu huỳnh bốc lên giúp thuốc tới được những chỗ phun chưa ướt. Hơi này phụ thuộc nhiệt độ: rất yếu ở 15°C trở xuống, tốt dần trên 18°C, và đạt mức tối ưu ở 25–30°C.
Mức bệnh phấn trắng còn lại trên dưa lưới, so với ruộng không phun
Thử nghiệm ngoài đồng ở Arizona, 2008–2009; thanh càng ngắn càng tốt; thanh đỏ là lưu huỳnh dạng bột thấm nước; cả khung là 50%.
Lưu huỳnh (dùng một mình)
Không còn bệnh đo được
Triflumizole
Còn 0,7%
Azoxystrobin
Còn 42,6%
Khi Nào Lưu Huỳnh Làm Cháy Lá?
Cũng vì hoạt động mạnh khi trời nóng, lưu huỳnh có một giới hạn. Chương trình Quản lý Dịch hại Tổng hợp của Đại học California (UC IPM) khuyên không phun lưu huỳnh khi nhiệt độ gần hoặc trên 32°C, và không phun trong vòng 2 tuần trước hay sau một đợt phun dầu khoáng; một số cây cần khoảng cách dài hơn. AWRI cũng ghi nguy cơ cháy lá tăng khi trên 32°C mà ẩm độ trên 70%.
Buổi trưa nắng mùa khô thường vượt 32°C, nên giờ phun phù hợp là sáng sớm hoặc chiều mát. Với vườn đang dùng dầu khoáng trừ rệp sáp, nhện, hãy xếp lịch để hai loại cách nhau ít nhất 2 tuần. Đọc thêm về dầu khoáng: Dầu khoáng ứng dụng trong nông nghiệp.
Nguy cơ kháng thấp
Nhóm FRAC M02, tác động nhiều điểm, hợp để luân phiên với thuốc một điểm.
Trị phấn trắng tốt
Ngang hàng thuốc mới trong thử nghiệm ngoài đồng.
Tác dụng cả nấm và nhện
Một lần phun góp phần giữ cả phấn trắng và nhện.
- Dễ cháy lá khi trời nóng. Từ khoảng 32°C, nhất là khi ẩm. Cách khắc phục: phun sáng sớm hoặc chiều mát, không phun khi nắng gắt.
- Không pha, không phun gần dầu khoáng. Hai loại gặp nhau dễ gây cháy lá. Cách khắc phục: cách nhau ít nhất 2 tuần.
- Là thuốc tiếp xúc, phòng tốt hơn chữa. Thuốc không đi vào trong lá. Cách khắc phục: phun sớm khi bệnh mới chớm, phun ướt đều hai mặt lá.
- Hiệu quả trên nhện chỉ ở mức vừa. Một thử nghiệm ở Iran trên nhện đỏ hai chấm hại bông ghi nhận hiệu quả khoảng 51–53%. Cách khắc phục: khi mật độ nhện cao, luân phiên với thuốc trừ nhện chuyên dụng khác nhóm.
Cách Dùng Lưu Huỳnh Đúng
Phun khi bệnh mới chớm
Thấy vài đốm bột trắng hoặc vài ổ nhện là phun, không đợi bệnh phủ kín lá.
Chọn giờ mát
Sáng sớm hoặc chiều mát, tránh khi nhiệt độ lên khoảng 32°C.
Xếp lịch với dầu khoáng
Lưu huỳnh và dầu khoáng cách nhau ít nhất 2 tuần, không pha chung.
Phun ướt đều hai mặt lá
Thuốc tiếp xúc chỉ bảo vệ nơi thuốc chạm tới; chú ý mặt dưới lá, đọt non.
Luân phiên khi cần
Với nhện mật độ cao, xen kẽ thuốc trừ nhện khác nhóm; với phấn trắng, có thể xen kẽ thuốc lưu dẫn khác nhóm FRAC.
Tìm Hiểu Sâu: Lưu Huỳnh Và Thiên Địch Trong Vườn
Một câu hỏi bà con hay đặt: phun lưu huỳnh có làm hại nhện bắt mồi, loài thiên địch ăn nhện đỏ không? Câu trả lời từ nhiều nghiên cứu là tác hại thấp đến vừa. Tại Thái Lan, thí nghiệm nhúng lá của Kongchuensin và Takafuji (Journal of the Acarological Society of Japan, 2006) cho thấy lưu huỳnh không gây hại cho trứng, con non và con trưởng thành của Neoseiulus longispinosus, loài nhện bắt mồi chính của nhện đỏ ở Thái Lan. Trên vườn nho Ý, lưu huỳnh bột không làm giảm mật độ nhện bắt mồi Kampimodromus aberrans (Insects, 2020).
| Nhện bắt mồi, nơi thử | Ảnh hưởng của lưu huỳnh |
|---|---|
| Neoseiulus longispinosus, Thái Lan | Không gây hại cho trứng, con non, con trưởng thành |
| Kampimodromus aberrans, vườn nho Ý | Không làm giảm mật độ |
| Typhlodromus pyri, Oregon (Mỹ) | Hao hụt dưới 50% sau 7 ngày, giảm hơn 25% số trứng |
Không phải mọi kết quả đều tốt như vậy. Ở bang Oregon (Mỹ), lưu huỳnh dạng hạt mịn làm hao hụt dưới 50% số nhện bắt mồi Typhlodromus pyri sau 7 ngày, và làm giảm hơn 25% số trứng của con non (Journal of Economic Entomology, 2011). Nói gọn: lưu huỳnh ít hại thiên địch hơn nhiều thuốc khác, chủ yếu làm chúng đẻ ít đi, nên vẫn nên phun đúng lúc cần thay vì phun định kỳ dày.
Lưu huỳnh cũng không phải lúc nào cũng đứng đầu. Trong thí nghiệm trồng chậu dưa leo ở Ai Cập, sau 3 lần phun, lưu huỳnh thường đạt hiệu quả 42,7%, thấp hơn azoxystrobin 74,0% (Alexandria Science Exchange Journal, 2020). Còn ở Úc, các chương trình phun sữa, váng sữa và kali bicarbonat cho kết quả không khác biệt rõ so với lưu huỳnh trên nho, nhưng giảm hiệu quả trên giống dễ nhiễm khi phun không đều (Australian Journal of Grape and Wine Research, 2006). Điểm chung của các thí nghiệm: kết quả phụ thuộc nhiều vào thời điểm và độ phủ của giọt thuốc.
Từ đó, cách dùng lưu huỳnh gần như tự suy ra: phun sớm, phun kỹ, chọn giờ mát, tránh xa dầu khoáng, và dùng nó như một mắt xích chống kháng thuốc trong lịch luân phiên.
Sản Phẩm Chứa Lưu Huỳnh Tại Quốc Việt Agri
OK SULFOLAC 85SC là lưu huỳnh 85% dạng huyền phù (dạng sữa), dễ hòa nước hơn dạng bột. Danh mục thuốc bảo vệ thực vật (Thông tư 75/2025/TT-BNNMT) đăng ký OK-Sulfolac 85SC cho sẹo, nhện đỏ trên cam; lem lép hạt, nhện gié trên lúa; nhện lông nhung trên nhãn; rỉ sắt trên cà phê. Pha theo bảng hướng dẫn in trên chai cho từng cây.
Với phấn trắng trên hoa hồng, dưa hay các cây chưa có trong danh mục đăng ký của OK-Sulfolac 85SC, vui lòng liên hệ đội ngũ Quốc Việt Agri qua Zalo để được chia sẻ thêm.
Nguồn Tham Khảo
- Williams J.S., Cooper R.M. (University of Bath) (2004). The oldest fungicide and newest phytoalexin: a reappraisal of the fungitoxicity of elemental sulphur. Plant Pathology 53: 263–279. Xem nguồn
- Gadoury D.M., Cadle-Davidson L., Wilcox W.F., Dry I.B., Seem R.C., Milgroom M.G. (Cornell University, USDA, CSIRO) (2012). Grapevine powdery mildew (Erysiphe necator). Molecular Plant Pathology 13: 1–16. Xem nguồn
- FRAC (2024). FRAC Code List: M02, inorganic, sulphur; nhóm M tác động nhiều điểm. Xem nguồn
- IRAC. Mode of Action Classification: nhóm UN (sulfur, lime sulfur). Xem nguồn
- Wang T., Yang Y., Liu M., Liu H., Liu H., Xia Y. (2022). Antioxidants 11: 576. Xem nguồn
- Australian Wine Research Institute (2021). Using sulfur to protect vines, particularly under cool conditions. Xem nguồn
- UC IPM, University of California (2026). Pest Notes: Powdery Mildew on Ornamentals, Publication 7493. Xem nguồn
- Matheron M.E., Porchas M. (University of Arizona) (2013). Plant Disease 97: 196–200. Xem nguồn
- Darvish Mojeni T. (2025). Animal and Veterinary Sciences 13: 66–70. Xem nguồn
- Kongchuensin M., Takafuji A. (2006). Journal of the Acarological Society of Japan 15: 17–27. Xem nguồn
- Gadino A.N., Walton V.M., Dreves A.J. (Oregon State University) (2011). Journal of Economic Entomology 104: 970–977. Xem nguồn
- Tacoli F., Cargnus E., Zandigiacomo P., Pavan F. (University of Udine) (2020). Insects 11: 825. Xem nguồn
- Abdel-Rahman H., El-Kollaly A. (2020). Alexandria Science Exchange Journal 41: 53–60. Xem nguồn
- Crisp P., Wicks T.J., Bruer D., Scott E.S. (University of Adelaide) (2006). Australian Journal of Grape and Wine Research 12: 203–211. Xem nguồn
Đội Ngũ Quốc Việt Agri
Bà con cần hỏi thêm?
Chụp lá có lớp bột trắng hoặc mặt dưới lá có nhện rồi gửi qua Zalo, đội ngũ Quốc Việt Agri xem và chia sẻ thông tin cùng bà con.
Nhắn Zalo · 096 994 2349Phản hồi sớm nhất sau khi đội ngũ Quốc Việt Agri nhận tin · 8:00–18:00
Trụ sở: 383/1 Bà Hạt, Phường Vườn Lài, TP.HCM
Fulfillment Center Sài Gòn: 02 Hoa Hồng, Phường Cầu Kiệu, TP.HCM


