Pyridaben Là Gì? Trị Nhện Gì, Vì Sao Đổi Thuốc Mà Nhện Vẫn Còn

Nhện đỏ hai chấm bám dày và giăng tơ trên đầu lá

Mùa khô, lá hoa hồng, lá cam bạc dần, lật mặt dưới thấy nhện đỏ li ti và tơ mỏng. Phun một chai thuốc nhện không đỡ, nhiều nhà vườn đổi sang chai khác tên, khác hãng cho chắc. Nhện vẫn còn. Vì sao đổi thuốc rồi mà như chưa đổi?

Trả lời nhanh

Pyridaben là gì, trị con gì? Pyridaben là hoạt chất trừ nhện nhóm IRAC 21A, chặn khâu tạo năng lượng trong ty thể của nhện nên nhện trúng thuốc gục rất nhanh. Ở Việt Nam, pyridaben 150 g/l được đăng ký cho nhện đỏ trên hoa hồng và nhện gié trên lúa. Fenpyroximate cùng nhóm 21A, và REBAT 20SC chứa cả fenpyroximate lẫn pyridaben, nên phun pyridaben rồi đổi sang REBAT không phải là luân phiên. Hãy đổi sang một nhóm IRAC khác.

Pyridaben Là Gì? Bắt Đầu Từ Một Hướng Nghiên Cứu Thuốc Cỏ

Đầu những năm 1980, các nhà hóa học của Nissan Chemical (Nhật Bản) đang tìm hoạt chất trừ cỏ trong một họ hợp chất gọi là pyridazinone, cùng họ với thuốc cỏ norflurazon. Trong lúc thử, một hợp chất của nhóm lại làm nhện đỏ hai chấm Tetranychus urticae ngừng hoạt động. Nhóm nghiên cứu chuyển hướng: tổng hợp hàng loạt biến thể, so sánh từng nhánh phân tử, rồi chọn ra pyridaben dựa trên hiệu lực, giá thành và kết quả thử độc tính.

Theo bài tổng kết của chính Nissan trên Journal of Pesticide Science năm 1995, pyridaben được đăng ký ở Nhật năm 1991 và tới cuối năm 1994 đã có mặt ở 32 nước, với tên thương mại Sanmite và Nexter. Trong phòng thí nghiệm, nhện trúng thuốc có dấu hiệu gục sau 15 phút, gục hết sau 1–2 giờ và không còn sống sau 1 ngày; hiệu lực không đổi trong khoảng 20–30°C.

15 phút
nhện bắt đầu gục (thử trong phòng thí nghiệm)
1991
năm đăng ký đầu tiên, tại Nhật
32 nước
đã đăng ký tới cuối năm 1994

Bài viết năm 1995 còn ghi một câu đáng chú ý: chưa thấy nhện nào kháng chéo giữa pyridaben và các thuốc nhện cũ. Câu đó chỉ đúng thêm được vài năm. Muốn hiểu vì sao, cần biết pyridaben đánh vào đâu trong cơ thể nhện.

Cách Pyridaben Làm Nhện Ngừng Hoạt Động

Trong mỗi tế bào có ty thể, nơi biến thức ăn thành năng lượng. Năng lượng đi qua một chuỗi các "trạm", và trạm đầu tiên gọi là phức hợp I. Pyridaben gắn vào phức hợp I, chặn dòng năng lượng ngay từ đầu. Giống như cắt cầu dao tổng của một căn nhà: đèn, quạt, máy bơm cùng tắt một lúc, nên nhện gục rất nhanh. IRAC, tổ chức xếp nhóm thuốc trừ sâu theo cơ chế, xếp pyridaben vào nhóm 21A (thuốc ức chế vận chuyển điện tử ở ty thể, phức hợp I).

Pyridaben gần như không tan trong nước (khoảng 0,012 mg mỗi lít, theo số liệu của Nissan) nên ở lại trên bề mặt lá, tác động khi nhện tiếp xúc với thuốc và không đi theo nhựa cây tới chỗ khác. Nhện ở mặt dưới lá, trong bẹ lúa: giọt thuốc phải tới được đó.

Cận cảnh một con nhện đỏ trên mặt dưới lá, quanh nó là các chấm bạc do nhện chích hút
Nhện đỏ hai chấm trên mặt dưới lá. Các chấm bạc quanh nó là vết chích hút; giọt thuốc phải chạm tới mặt lá này mới có tác dụng.

Nhóm 21A không chỉ có pyridaben: fenpyroximate, tebufenpyrad cũng gắn vào đúng trạm đó.

Đây là chi tiết làm câu "chưa thấy kháng chéo" năm 1995 không giữ được lâu.

Vì Sao Nhện Kháng Pyridaben Dù Chưa Từng Bị Phun Pyridaben?

Năm 2001, các nhà khoa học của Viện Rothamsted (Anh) công bố trên tạp chí Pest Management Science một dòng nhện đỏ lấy từ ruộng hoa bia ở Anh. Ruộng này mới dùng tebufenpyrad trong thời gian ngắn, vậy mà dòng nhện chịu được pyridaben gấp 346 lần dòng nhện bình thường. Nhện chưa cần gặp pyridaben: chỉ cần đã quen một thuốc cùng trạm phức hợp I.

Cùng năm, nhóm nghiên cứu của Bayer (Đức) đo một dòng nhện ở Nhật: chịu pyridaben gấp 1.100 lần và fenpyroximate gấp 870 lần. Mức kháng giữ nguyên dù nuôi nhiều thế hệ trong phòng thí nghiệm không phun thêm thuốc. Nghĩa là ngưng phun một thời gian, nhện kháng không tự yếu đi.

Nhện kháng pyridaben chịu được thuốc nào?

Số lần chịu thuốc cao hơn dòng nhện bình thường, sau 20 thế hệ chọn lọc bằng pyridaben. Thanh đỏ là thuốc cùng nhóm 21A; thanh xanh là nhóm khác; cả khung là 400 lần.

Pyridaben (nhóm 21A)
Gấp 240 lần

Fenpyroximate (nhóm 21A)
Gấp 373 lần

Abamectin (nhóm 6)
Gấp 10–40 lần

Propargite (nhóm 12C)
Dưới 10 lần

Dòng nhện kháng pyridaben kháng fenpyroximate còn mạnh hơn, trong khi propargite gần như giữ nguyên hiệu lực. Nguồn: Đại học Quốc gia Seoul, Journal of Economic Entomology, 2006.

Cùng nghiên cứu ở Seoul cho thấy cơ chế chính là enzyme giải độc: khi thêm chất ức chế enzyme này, dòng nhện kháng trở lại nhạy như nhện bình thường.

32/37
quần thể nhện ngoài đồng ở Israel vẫn sống ở liều gấp đôi (2023–2025)
1.100 lần
mức chịu pyridaben của một dòng nhện ở Nhật (Bayer, 2001)

Ở vùng Địa Trung Hải, Tổ chức Nghiên cứu Nông nghiệp Israel khảo sát nhện ngoài đồng từ 2023 tới 2025 và công bố năm 2026 trên Crop Protection: 32 trong 37 quần thể vẫn sống ở liều gấp đôi liều khuyến cáo.

Mùa khô ở miền Nam làm vấn đề này nhanh hơn. Một nghiên cứu của Đại học Washington State (Hoa Kỳ) đo tốc độ tăng số lượng của nhện đỏ hai chấm: ở 30°C nhanh gấp 4 lần ở 15°C. Nhện sinh sôi nhanh thì đời sau nối đời trước nhanh, và những con sống sót sau mỗi lần phun càng mau chiếm ruộng. Vậy dùng pyridaben thế nào để nó còn hiệu lực lâu?

Ứng Dụng Và Hạn Chế Của Pyridaben

Ưu điểm
01

Gục nhanh trong 15 phút

Hợp khi nhện đang lên mật số và lá bắt đầu bạc, cần chặn ăn lá ngay.

02

Hiệu lực ổn ở 20–30°C

Theo số liệu thử của Nissan, nhiệt độ trong khoảng này không làm giảm hiệu lực, hợp với mùa khô nóng.

03

Hiệu lực trên nhiều giai đoạn

Theo Nissan, thuốc tác động trên mọi giai đoạn phát triển của nhện, rõ nhất ở ấu trùng và nhện non.

Điểm Còn Hạn Chế
  • Kháng chéo với fenpyroximate và tebufenpyrad. Cách khắc phục: sau pyridaben, đổi sang nhóm khác như propargite (12C), etoxazole (10B), spirodiclofen (23), bifenazate (20D), hoặc dầu khoáng, lưu huỳnh. Không nối pyridaben bằng REBAT 20SC vì REBAT chứa cả pyridaben và fenpyroximate, đều nhóm 21A.
  • Chỉ tác động khi tiếp xúc, không lưu dẫn. Cách khắc phục: phun ướt đều mặt dưới lá; với nhện gié, hướng béc vào bẹ lúa.
  • Nhện kháng không tự yếu đi khi ngưng phun. Cách khắc phục: mỗi vụ dùng nhóm 21A một lần, ghi tên nhóm IRAC vào sổ phun để lần sau chọn nhóm khác.
  • Đăng ký ở Việt Nam còn hẹp. Cách khắc phục: pyridaben 150 g/l hiện đăng ký cho nhện đỏ hoa hồng và nhện gié lúa; cây khác chọn sản phẩm có đăng ký cho đúng cây.
  • Độc cao với cá và sinh vật thủy sinh. Cách khắc phục: không dùng trong khu vực nuôi trồng thủy sản, không phun gần ao cá, không rửa bình xuống kênh mương.

Cách Dùng Pyridaben Đúng Lúc

Hiểu cơ chế rồi, cách dùng gần như tự suy ra: thuốc tác động khi tiếp xúc nên phải phun tới chỗ nhện ở; nhện kháng cả nhóm 21A nên mỗi lần chỉ dùng một thuốc của nhóm, rồi đổi hẳn sang nhóm khác.

Kiểm tra trước khi phun

Lật mặt dưới lá già và lá non, dùng kính lúp đếm nhện sống. Với hoa hồng, phun khi thấy khoảng 3–5 con mỗi lá; với lúa, vạch bẹ tìm nhện gié và phun khi khoảng 5% số dảnh bị hại. Không chờ lá bạc cả vườn.

Phun tới chỗ nhện ở

Phun ướt đều mặt dưới lá; với lúa, hướng béc vào phần bẹ thay vì chỉ phủ lá trên.

Đếm lại sau 1 ngày

Quay lại đúng những lá đã đánh dấu và đếm nhện sống. Nhện còn nhạy thuốc thì không còn sống sau 1 ngày; còn nhiều nhện sống thì nhiều khả năng vườn đã có nhện kháng nhóm 21A. Màu lá phục hồi chậm hơn số nhện, nên dựa vào số nhện.

Lần sau đổi nhóm

Nếu cần phun tiếp, chọn nhóm IRAC khác 21A có đăng ký cho đúng cây. Đổi tên thương mại mà vẫn là pyridaben hoặc fenpyroximate thì chưa phải là đổi thuốc.

Chưa rõ nhện trên vườn mình là nhện đỏ hay nhện gié, hay đã phun những nhóm nào? Chụp mặt dưới lá và ghi các thuốc đã dùng, gửi đội ngũ Quốc Việt Agri để cùng xem nên đổi sang nhóm nào.

Sản Phẩm Chứa Pyridaben Tại Quốc Việt Agri

Hai sản phẩm dưới đây cùng chứa pyridaben 150 g/l, khác nhau ở cây trồng đã đăng ký và quy cách chai.

Sản phẩm Nhện, cây trồng Liều dùng Cách ly
ALFAMITE 150EC Nhện gié hại lúa 30–40 ml/bình 25 lít650 ml/ha, phun 400–600 lít nước/ha khi khoảng 5% số dảnh bị hại 7 ngày
ALFAMITE 150EC Nhện đỏ hại hoa hồng 60 ml/bình 25 lít1,2 lít/ha, phun 500 lít nước/ha khi có khoảng 3–5 con mỗi lá 7 ngày
BIPIMAI 150EC Nhện đỏ hại hoa hồng 24–30 ml/bình 20 lítphun ướt đều mặt dưới lá 14 ngày

Liều theo hướng dẫn in trên chai của từng sản phẩm. Phun lúc sáng sớm hoặc chiều mát; không pha chung với thuốc có tính kiềm.

ALFAMITE 150EC (500 ml): nhện gié lúa, nhện đỏ hoa hồng

Pyridaben 150 g/l. Chai 500 ml hợp ruộng lúa và vườn hoa diện tích lớn. An toàn nếu dùng đúng liều, đủ thời gian cách ly, mang găng tay, khẩu trang khi pha và phun.

Lúa: 30–40 ml/bình 25 lít; cách ly 7 ngày

Xem sản phẩm →

BIPIMAI 150EC (240 ml): nhện đỏ hoa hồng

Pyridaben 150 g/l. Chai 240 ml hợp vườn hoa nhỏ. An toàn nếu dùng đúng liều, đủ thời gian cách ly, mang găng tay, khẩu trang khi pha và phun.

24–30 ml/bình 20 lít; cách ly 14 ngày

Xem sản phẩm →

Nguồn Tham Khảo

  1. Hirata K., Kawamura Y., Kudo M., Igarashi H. (Nissan Chemical Industries) (1995). Development of a new acaricide, pyridaben. Journal of Pesticide Science 20: 177–179. doi.org
  2. Devine G.J., Barber M.D., Denholm I. (Rothamsted) (2001). Incidence and inheritance of resistance to METI-acaricides in European strains of the two-spotted spider mite. Pest Management Science 57: 443–448. doi.org
  3. Stumpf N., Nauen R. (Bayer CropScience) (2001). Cross-resistance, inheritance, and biochemistry of mitochondrial electron transport inhibitor-acaricide resistance in Tetranychus urticae. Journal of Economic Entomology 94(6): 1577–1583. doi.org
  4. Kim Y.J., Park H.M., Cho J.R., Ahn Y.J. (Seoul National University) (2006). Multiple resistance and biochemical mechanisms of pyridaben resistance in Tetranychus urticae. Journal of Economic Entomology 99(3): 954–958. doi.org
  5. Agricultural Research Organization, Israel (2026). Characterisation of pyridaben resistance in Tetranychus urticae in the Mediterranean basin. Crop Protection 107552. doi.org
  6. Washington State University (2001). Effect of temperature on development and demographic parameters of Tetranychus urticae and Eotetranychus carpini borealis. Annals of the Entomological Society of America 94(3): 400–404. doi.org
  7. IRAC. Mode of Action Classification, nhóm 21A. irac-online.org

Câu Hỏi Thường Gặp

Pyridaben trị con gì?

Pyridaben trừ nhện hại. Ở Việt Nam, pyridaben 150 g/l đăng ký cho nhện đỏ trên hoa hồng và nhện gié trên lúa.

Pyridaben và REBAT 20SC có luân phiên được không?

Không nên. REBAT 20SC chứa pyridaben 150 g/l và fenpyroximate 50 g/l, cả hai cùng nhóm IRAC 21A; nhện kháng pyridaben thường kháng luôn fenpyroximate.

Pyridaben có lưu dẫn không?

Không. Thuốc tác động khi tiếp xúc, nên cần phun ướt đều mặt dưới lá và phần bẹ lúa, nơi nhện ở.

Ngưng phun pyridaben một thời gian thì nhện có hết kháng không?

Các dòng nhện kháng trong nghiên cứu của Bayer và Viện Rothamsted giữ nguyên mức kháng dù không phun thêm thuốc, nên cần đổi hẳn sang nhóm khác.

Đội Ngũ Quốc Việt Agri

Bà con cần hỏi thêm?

Chụp mặt dưới lá có nhện, ghi cây trồng và các thuốc đã phun, rồi gửi qua Zalo, đội ngũ Quốc Việt Agri xem và chia sẻ thông tin cùng bà con.

Nhắn Zalo · 096 994 2349

Phản hồi sớm nhất sau khi đội ngũ Quốc Việt Agri nhận tin · 8:00–18:00

Trụ sở: 383/1 Bà Hạt, Phường Vườn Lài, TP.HCM
Fulfillment Center Sài Gòn: 02 Hoa Hồng, Phường Cầu Kiệu, TP.HCM

Quay lại blog