Tebuconazole Là Gì? Trị Bệnh Gì Và Vì Sao Cùng Họ Với Paclobutrazol

Một Loại Thuốc Trừ Nấm Làm Cây Cải Dầu Thấp Đi

Từ năm 1999 đến 2002, một nhóm nhà nông học ở Anh do Lunn và Spink dẫn dắt thử nghiệm trên những ruộng cải dầu mùa đông, loại cây trồng có thân cao và dễ đổ ngã khi đến kỳ ra hoa, kết trái. Họ phun hai loại thuốc trừ nấm, tebuconazole (Folicur) và metconazole, vào tháng Ba, đúng lúc cây bắt đầu vươn thân.

Kết quả được ghi trong báo cáo của Hội đồng Phát triển Nông nghiệp và Làm vườn Anh (AHDB): hai hoạt chất này làm giảm rõ rệt chiều cao cây và tỷ lệ đổ ngã. Khi phun muộn hơn, vào giai đoạn nụ xanh đến đầu ra hoa, năng suất tăng tới 0,6 tấn/ha.

Thuốc trừ nấm được làm ra để tác động lên nấm. Vậy tại sao nó lại làm thay đổi chiều cao của chính cây trồng? Câu trả lời nằm ở cách tebuconazole tác động lên nấm, và ở một điểm tương đồng giữa nấm và thực vật mà ít người để ý.

Tebuconazole Ra Đời Từ Phòng Thí Nghiệm Của Bayer

Tebuconazole thuộc nhóm triazole, cùng nhóm với hexaconazole, difenoconazole, propiconazole. Ủy ban Hành động Chống Kháng thuốc Trừ nấm (FRAC) xếp các hoạt chất này vào nhóm 3, còn gọi là nhóm DMI (viết tắt của DeMethylation Inhibitors, chất ức chế khử methyl).

Tebuconazole Tác Động Lên Nấm Như Thế Nào

Màng tế bào của nấm cần một loại chất béo đặc biệt tên là ergosterol, có vai trò giống cholesterol trong tế bào người. Để làm ra ergosterol, nấm dùng một enzyme có tên C14-demethylase (gen cyp51).

Tebuconazole gắn vào enzyme này và làm nó ngừng hoạt động. Nấm vẫn cố tổng hợp màng tế bào, nhưng thiếu ergosterol nên màng bị lỗi, sợi nấm không phát triển tiếp được. Có thể hình dung như xây tường mà thiếu một loại gạch: tường vẫn lên, nhưng không đứng vững.

Theo cơ sở dữ liệu thuốc bảo vệ thực vật của Đại học Hertfordshire (Anh), tebuconazole là thuốc lưu dẫn, có tác dụng phòng bệnh, trị bệnh và diệt nấm đã xâm nhiễm. Tuy nhiên, hướng di chuyển trong cây có giới hạn. Nghiên cứu của Liao và cộng sự (2023) trên tạp chí Plant Disease cho thấy tebuconazole được rễ hấp thu tốt và vận chuyển lên trên theo mạch gỗ, nhưng không vận chuyển ngược xuống dưới.

Điều này có ý nghĩa thực tế: thuốc phun lên lá sẽ đi về phía ngọn và mép lá, không đi xuống bẹ hay gốc. Với bệnh khô vằn trên lúa, vết bệnh thường bắt đầu ở bẹ lá gần mặt nước, nên thuốc phải được phun tới phần thân dưới.

Hiểu cơ chế trên nấm rồi, câu hỏi ở phần đầu trở nên rõ hơn: thực vật không tạo ergosterol, vậy tại sao cây cải dầu lại thấp đi?

Vì Sao Tebuconazole Làm Cây Chậm Vươn Cao

Enzyme C14-demethylase của nấm thuộc một họ enzyme lớn gọi là cytochrome P450. Thực vật cũng có rất nhiều enzyme thuộc họ này. Một trong số đó là ent-kaurene oxidase, enzyme cần thiết để cây tổng hợp gibberellin, hormone giúp thân và lóng vươn dài.

Theo Yang và cộng sự (2016) trên tạp chí Scientific Reports, các hợp chất triazole là chất ức chế cạnh tranh của ent-kaurene oxidase. Khi enzyme này bị ức chế, cây tạo ít gibberellin hơn, lóng ngắn lại và cây thấp hơn. Trong cùng nghiên cứu, mức biểu hiện gen của enzyme này ở cây ngô giảm dần khi liều tebuconazole xử lý hạt tăng lên.

Đây chính là cơ chế của paclobutrazol, hoạt chất được dùng để hãm đọt, xử lý ra hoa trên sầu riêng, xoài. Paclobutrazol cũng là một triazole và cũng ức chế ent-kaurene oxidase. Xem thêm trong bài paclobutrazol là gì.

Mức độ tác động trên cây thay đổi theo điều kiện. Theo Matysiak và Kaczmarek (2013) trên tạp chí Journal of Plant Protection Research, trong vụ 2007/2008 tebuconazole làm cây cải dầu thấp đi 18–26 cm (13–18%). Tuy nhiên, các tác giả không ghi nhận đổ ngã ở bất kỳ năm thử nghiệm nào, và một nghiên cứu khác được họ dẫn lại cho thấy phun vào mùa xuân không làm thay đổi chiều cao. Hiệu ứng có thật, nhưng phụ thuộc thời điểm phun và thời tiết.

Lá xanh đậm hơn sau khi phun: vì sao?

Sau khi phun thuốc nhóm triazole, lá cây thường có màu xanh đậm hơn. Theo Öztürk và cộng sự (2022), khi xử lý cây con bằng tebuconazole ở các liều khác nhau, nhóm cây ở liều 150 ppm có thân ngắn nhất (4,75 cm) và đồng thời có chỉ số diệp lục lá cao nhất. Cây thấp lại, lá dày và đậm màu hơn là biểu hiện quen thuộc của các chất hãm sinh trưởng nhóm triazole.

Hiệu ứng này có ích khi cần cây cứng cáp, ít đổ ngã. Nhưng nó cũng là lý do không nên tự tăng liều. Yang và cộng sự (2016) ghi nhận: ở liều không phù hợp, tebuconazole có thể làm giảm tỷ lệ nảy mầm và ức chế sinh trưởng; ở miền bắc Trung Quốc, hiện tượng ngộ độc do bọc hạt ngô bằng thuốc triazole thỉnh thoảng xảy ra khi gặp nhiệt độ thấp.

Những Bệnh Tebuconazole Kiểm Soát Được

Tebuconazole có phổ tác động rộng trên nhóm nấm túi và nấm đảm. Một số kết quả đã được công bố:

• Khô vằn lúa (Rhizoctonia solani): Gong và cộng sự (2022) liệt kê tebuconazole trong nhóm DMI thường dùng để trị khô vằn lúa tại Trung Quốc, cùng hexaconazole và epoxiconazole. Xem cách nhận biết bệnh khô vằn.
• Bệnh hoa cúc trên bông lúa (Ustilaginoidea virens): theo Chen và cộng sự (2013), các mẫu nấm thu thập ngoài đồng rất mẫn cảm với tebuconazole trong phòng thí nghiệm, nồng độ ức chế 50% trung bình chỉ 0,21 µg/ml.
• Thán thư (Colletotrichum): Liu và cộng sự (2024) ghi nhận tebuconazole nằm trong 5 hoạt chất có nồng độ ức chế 50% dưới 10 mg/L đối với nấm thán thư trong nghiên cứu của họ, cùng difenoconazole, flusilazole, hexaconazole và prochloraz.
• Rỉ sắt cà phê (Hemileia vastatrix): trong thử nghiệm của Viện Nghiên cứu Cà phê Trung ương Ấn Độ (Ranjini và cộng sự, 2022), tebuconazole ức chế hoàn toàn sự nảy mầm của bào tử rỉ sắt và cho mức giảm bệnh cao nhất ở liều 0,75 ml/L của sản phẩm 430SC. Xem bệnh rỉ sắt trên cà phê.
• Rỉ sắt và đốm lá trên lúa mì, cải dầu: nhãn Folicur của Bayer tại Anh ghi các bệnh rỉ sắt vàng, rỉ sắt nâu trên lúa mì và nhiều bệnh đốm lá trên cải dầu.

Nhãn Folicur tại Canada chỉ ghi tác dụng giảm bệnh thối bông lúa mì do Fusarium, không ghi là kiểm soát. Ngay cả với một hoạt chất mạnh, nhà sản xuất vẫn phân biệt rõ mức độ hiệu quả theo từng bệnh.

Những Bệnh Tebuconazole Không Trị Được

Tebuconazole Có Bị Kháng Không?

Có. FRAC xếp nhóm DMI vào mức nguy cơ kháng trung bình và ghi rõ: tất cả DMI tác động lên cùng một vị trí là enzyme C14-demethylase, nên được coi là kháng chéo với nhau. Nấm kháng tebuconazole thường cũng giảm mẫn cảm với các triazole khác.

• Khô vằn lúa tại Tứ Xuyên, Trung Quốc: Gong và cộng sự (2022) ghi nhận tần suất mẫu nấm R. solani kháng tebuconazole lên tới 47,54%, và đề xuất hạn chế dùng hoạt chất này ở một số vùng.
• Bệnh đốm lá Septoria trên lúa mì ở châu Âu: theo Jørgensen và cộng sự (2021), hiệu quả ngoài đồng của tebuconazole dao động từ 0 đến 88%, trung bình 59%. Nhãn Folicur tại Anh hiện ghi rõ thuốc không được khuyến cáo cho bệnh này vì nấm đã kháng.

FRAC cũng lưu ý: dùng liều thấp hơn khuyến cáo có thể đẩy nhanh quá trình quần thể nấm giảm mẫn cảm với DMI. Pha loãng để tiết kiệm không làm thuốc an toàn hơn cho cây, mà làm nấm thích nghi nhanh hơn.

Cách Dùng Tebuconazole Hiệu Quả

Từ cơ chế, tác động phụ lên sinh trưởng và nguy cơ kháng ở trên, cách dùng có thể suy ra từng bước:

Sản Phẩm Chứa Tebuconazole Tại Quốc Việt Agri

Bốn sản phẩm dưới đây khác nhau ở thành phần phối hợp và phạm vi đăng ký. Đối chiếu đúng cây trồng và bệnh hại trước khi chọn:

Xem thêm phân tích riêng về Nativo 750WG.

Bảng Tra Nhanh

Kết Luận

Tebuconazole ngăn nấm tạo ergosterol, và cũng chính cấu trúc triazole đó khiến nó làm chậm quá trình tổng hợp gibberellin trong cây. Vì vậy trên những ruộng cải dầu ở Anh, một loại thuốc trừ nấm lại làm cây thấp đi và ít đổ ngã hơn. Hiểu được tác động kép này, người dùng có thể tận dụng mặt có lợi và tránh mặt bất lợi: phun đúng bệnh, đúng liều, đúng thời điểm, và luân phiên với thuốc khác nhóm để giữ hiệu lực của hoạt chất lâu dài.

Nguồn Tham Khảo

• Lunn G.D., Spink J.H., Wade A., Clare R.W. (1999–2002). Spring remedial treatments to improve canopy structure and yield in winter oilseed rape. AHDB, dự án PROS64.
• University of Hertfordshire. Pesticide Properties DataBase (PPDB): Tebuconazole (Ref: HWG 1608).
• PubChem CID 86102: Tebuconazole (thông tin bằng sáng chế của Bayer theo Merck Index).
• FRAC. SBI Fungicides Working Group và FRAC Code List: nhóm 3 (DMI), nguy cơ kháng và khuyến cáo quản lý kháng.
• Liao T.-Z., Chen Y.-H. và cộng sự (2023). Plant Disease 107:2039–2053. doi:10.1094/PDIS-06-22-1285-RE
• Yang L., Yang D., Yan X., Cui L., Wang Z., Yuan H. (2016). Scientific Reports 6:35447. doi:10.1038/srep35447
• Matysiak K., Kaczmarek S. (2013). Journal of Plant Protection Research 53(1):79–88. doi:10.2478/jppr-2013-0012
• Maheshwari C. và cộng sự (2022). Frontiers in Plant Science 13:1008993. doi:10.3389/fpls.2022.1008993
• Öztürk H.İ., Bulut H., Dursun A. (2022). Acta Scientiarum Polonorum Hortorum Cultus 21(1). doi:10.24326/asphc.2022.1.6
• Gong C. và cộng sự (2022). Current Issues in Molecular Biology 44(10):4859–4876. doi:10.3390/cimb44100330
• Chen Y. và cộng sự (2013). Phytoparasitica 41(3):277–284. doi:10.1007/s12600-013-0288-y
• Liu Y. và cộng sự (2024). Frontiers in Plant Science 15:1411625. doi:10.3389/fpls.2024.1411625
• Ranjini A.P. và cộng sự (2022). Journal of Agriculture and Ecology 14:32–36. doi:10.58628/JAE-2214-25
• Wang W., Liu X., Govers F. (2021). PLoS Pathogens 17(6):e1009591. doi:10.1371/journal.ppat.1009591
• Jørgensen L.N. và cộng sự (2021). Journal of Plant Diseases and Protection 128:287–301. doi:10.1007/s41348-020-00372-4
• Bayer CropScience UK. Nhãn Folicur (MAPP 16731). Bayer CropScience Canada. Nhãn Folicur 432 F (Reg. No. 25940).
• Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Thông tư 75/2025/TT-BNNMT, Phụ lục I: Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam.
• Ảnh bìa và ảnh trong bài: Howard F. Schwartz / Bugwood.org, qua Wikimedia Commons, CC BY 3.0 US (ảnh bìa đã cắt khung).