Thán Thư Hại Điều: Phân Biệt Với Bọ Xít Muỗi Và Phun Đúng Lúc Ra Đọt, Ra Bông

Cuối tháng 10, vườn điều Đông Nam Bộ bắt đầu ra lứa đọt mới. Vài tuần sau, nhiều bà con thấy đọt non cháy đen, chùm bông khô lại. Người bảo do thán thư nên phun thuốc nấm, người bảo do bọ xít muỗi nên phun thuốc sâu. Phun một loại rồi mà vết đen vẫn lan thêm. Vậy làm sao biết vườn mình đang bị cái gì, và nên phun vào lúc nào?

Thán Thư Hại Điều Là Bệnh Gì?

Bệnh thán thư trên điều được ghi nhận lần đầu ở Brazil năm 1948. Gần 20 năm sau, một đợt dịch ở các đồn điền điều miền Nam Ấn Độ được mô tả trên tạp chí Indian Forester (1967): bệnh làm khô đọt, cành non và chùm hoa, để lại vết nâu sẫm bóng rồi chảy nhựa. Từ đó đến nay, thán thư vẫn là một trong những bệnh chính trên cây điều ở châu Phi, châu Á và Nam Mỹ.

Thủ phạm không phải một loài nấm mà là cả một nhóm. Khi lấy mẫu bệnh trên điều trồng và điều mọc hoang ở bốn vùng sinh thái của Brazil, Đại học Nông nghiệp Liên bang Pernambuco cùng Đại học Bang Louisiana tìm được 7 loài Colletotrichum, trong đó C. siamense gặp nhiều nhất (tạp chí Fungal Biology, 2018). Ở Việt Nam, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam (IAS) ghi tác nhân là C. gloeosporioides. Với nhà vườn, điều quan trọng là cả nhóm nấm này có chung thói quen: ưa ấm, ưa ẩm và ưa mô non.

Thiệt hại có thể lớn. Trong một khảo sát nông dân ở Benin do Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Benin và các trường đại học trong nước thực hiện (European Scientific Journal, 2018), nông dân ước bệnh làm mất khoảng 72% sản lượng hạt ở vùng Savè và 55% ở vùng N'Dali. Đây là con số nông dân tự ước tính, không phải đo trong thí nghiệm, nhưng cho thấy vì sao vùng trồng điều nào cũng phải để mắt tới bệnh này.

Phân Biệt Thán Thư Với Vết Bọ Xít Muỗi

Cả hai đều làm đọt cháy đen, chùm bông khô và có thể làm cây chảy nhựa, nên rất dễ nhầm. Nhìn kỹ hình dạng vết và theo dõi vết thay đổi qua vài ngày sẽ thấy khác nhau.

Chấm bào tử màu cam là dấu hiệu nghiêng về nấm, còn những chấm chích rời rạc nằm dọc gân lá, cuống bông là dấu hiệu nghiêng về bọ. Nhiều đọt mang cả hai loại vết. Một điểm nữa đáng biết: ở Mozambique, nhóm nghiên cứu của Đại học Pretoria (Nam Phi) theo dõi nhiều vụ và thấy tỷ lệ lá bị thán thư không dự báo được tỷ lệ hạt bị bệnh (Crop Protection, 2013). Lá đốm nhiều chưa chắc mất trái, mà lá sạch cũng chưa chắc trái không bị bệnh. Vì vậy cần xem trực tiếp chùm bông và trái non, không chỉ nhìn tán lá.

Vết Bọ Xít Muỗi Có Mở Đường Cho Thán Thư Không?

Quy trình quản lý bọ xít muỗi trên điều của Cục Bảo vệ thực vật (TBKT 01-116:2022/BVTV) ghi nhận nấm bệnh, trong đó có thán thư, phát triển từ các vết chích. Thí nghiệm trong phòng giải thích vì sao điều này hợp lý. Ở Brazil, cả 7 loài nấm thán thư đều gây bệnh trên lá điều bị làm xước, nhưng không loài nào gây được vết bệnh trên lá còn nguyên (Plant Pathology, 2021). Một thí nghiệm khác của Đại học Liên bang Alagoas (Brazil) và Viện Rothamsted (Anh) cũng thấy làm xước lá khiến mọi dòng điều đều nhiễm bệnh, kể cả những dòng chống chịu tốt khi lá còn lành (Scientia Agricola, 2010).

Ngoài đồng thì bằng chứng ít hơn. Bài tổng quan năm 2020 của Trung tâm Hợp tác Quốc tế về Nghiên cứu Nông nghiệp vì Phát triển (CIRAD, Pháp) không tìm thấy thí nghiệm có đối chứng nào về bọ xít muỗi và nấm thán thư trên điều. Thí nghiệm đồng ruộng rõ nhất là ở vườn điều giống của Sri Lanka (Đại học Wayamba, 2006). Ở đó, chùm bông khô chủ yếu do bọ chích, sau đó một loài nấm khác (Lasiodiplodia) xâm nhập vào vết chích.

Bài học cho vườn điều: vết chích là vết thương hở, và nấm, kể cả thán thư, vào qua vết thương dễ hơn nhiều. Nhưng chưa có thí nghiệm nào trên điều chứng minh bọ xít muỗi trực tiếp mang nấm thán thư đi lây. Nếu thấy vết chích của bọ, việc đầu tiên là giữ bọ dưới ngưỡng; thuốc nấm phun một mình không ngăn được chùm bông khô do bọ.

Phun Lúc Nào? Lịch Theo Mùa Điều Đông Nam Bộ

Bọ xít muỗi và thán thư cùng nhắm vào mô non, nên thời điểm cần canh trùng nhau. Theo nghiên cứu của Đại học Charles Darwin (Úc) và IAS tại các vườn ở Bình Phước, Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu (Journal of Economic Entomology, 2014), điều ra hoa, đậu trái từ tháng 12 đến tháng 4, nghỉ và ra lá từ tháng 5 đến tháng 9. Ở Lâm Đồng, nghiên cứu của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Viện Bảo vệ thực vật (2022) thấy bọ xít muỗi nhiều lên khi trời mát, ít nắng và ẩm; đó cũng là kiểu thời tiết nấm thán thư ưa.

Ngưỡng 5–7% đọt non, trái non bị hại và khoảng cách 7–10 ngày là theo quy trình của Cục Bảo vệ thực vật. Ở Ấn Độ, Viện Nghiên cứu Điều quốc gia (ICAR) dùng ngưỡng 5–10%, và các thí nghiệm của Đại học Nông nghiệp Navsari phun 3 lần vào lúc ra đọt, ra hoa và đậu trái. Với thán thư, IAS khuyên phun ở giai đoạn đọt non, nụ và trái non, nhất là khi ẩm độ cao hoặc sương mù dày, và phun lại sau 3–5 ngày nếu trời vẫn ẩm.

Luân Phiên Thuốc Nấm Theo Nhóm FRAC

Ủy ban Hành động Chống Kháng thuốc nấm (FRAC) chia hoạt chất thành từng nhóm theo cách tác động. Dùng mãi một nhóm thì nấm dễ quen thuốc. Các hoạt chất đã đăng ký trừ thán thư trên điều ở Việt Nam thuộc những nhóm sau.

Metalaxyl-M thuộc nhóm 4, chuyên trị nhóm nấm trứng như Phytophthora. Trong hỗn hợp metalaxyl-M với mancozeb, phần trừ thán thư chủ yếu đến từ mancozeb. Cũng cần nói thật: thí nghiệm đồng ruộng về thuốc trừ thán thư trên điều còn ít. Thí nghiệm năm 1992 của Viện Sinh học São Paulo (Brazil) phun 15 ngày một lần thấy mọi thuốc nấm đều tốt hơn không phun, gồm cả tebuconazole, nhưng các thuốc không khác nhau rõ. Vì vậy, đúng thời điểm và luân phiên nhóm quan trọng không kém việc chọn loại thuốc nào.

Chăm Vườn Để Giảm Bệnh Từ Gốc

• Tỉa cành, dọn vệ sinh: nấm tồn tại trên cành, chùm hoa khô; cắt bỏ và đưa ra khỏi vườn trước mùa ra đọt.
• Cho cây ra đọt đồng loạt: bón phân và tỉa cành đúng lúc giúp đọt ra cùng lứa, dễ bảo vệ hơn đọt lai rai.
• Giữ kiến vàng: trong nghiên cứu ở Bình Phước, Đồng Nai năm 2014, vườn có kiến vàng chỉ có 0,3–6,1% đọt bị bọ xít muỗi hại, so với 5,2–27% ở vườn không có kiến.
• Thông thoáng tán: tán thoáng giúp lá mau khô sau mưa, rút ngắn số giờ lá ướt mà nấm cần.

Sản Phẩm Trừ Thán Thư, Bọ Xít Muỗi Trên Điều Tại Quốc Việt Agri

Các sản phẩm dưới đây đều có đăng ký trên cây điều theo Thông tư 75/2025/TT-BNNMT. Liều cho cây điều của từng sản phẩm in trên bao bì; bà con pha đúng liều đó và luân phiên giữa các nhóm.

Kết Luận

Đọt điều cháy đen không phải lúc nào cũng do một nguyên nhân. Nhìn hình dạng vết, theo dõi màu vết qua vài giờ và tìm chấm bào tử cam sau mưa sẽ cho biết vườn đang bị bọ, bị nấm hay cả hai. Lứa đọt cuối tháng 10 này là lúc bắt đầu canh: giữ bọ xít muỗi dưới ngưỡng để mô non ít vết thương, phun phòng thán thư trước những ngày ẩm, và giữ chùm bông sạch cho tới khi trái non qua tuần tuổi dễ bệnh nhất.

Nguồn Tham Khảo

1. Veloso, J.S., Câmara, M.P.S., Lima, W.G., et al. (2018). Why species delimitation matters for fungal ecology: Colletotrichum diversity on wild and cultivated cashew in Brazil. Fungal Biology 122(7): 677–691. doi.org/10.1016/j.funbio.2018.03.005
2. Veloso, J.S., Lima, W.G., Reis, A., et al. (2021). Factors influencing biological traits and aggressiveness of Colletotrichum species associated with cashew anthracnose in Brazil. Plant Pathology 70(1): 167–180. doi.org/10.1111/ppa.13276
3. Queijeiro López, A.M., Lucas, J.A. (2010). Reaction of dwarf cashew clones to Colletotrichum gloeosporioides isolates in controlled environment. Scientia Agricola 67(2): 228–235. doi.org/10.1590/S0103-90162010000200016
4. Lopez, A.M.Q., Lucas, J.A. (2010). Colletotrichum isolates related to anthracnose of cashew trees in Brazil. Brazilian Archives of Biology and Technology 53(4): 741–752. doi.org/10.1590/S1516-89132010000400001
5. Monteiro, F., Romeiras, M.M., Figueiredo, A., et al. (2015). Tracking cashew economically important diseases in the West African region using metagenomics. Frontiers in Plant Science 6: 482. doi.org/10.3389/fpls.2015.00482
6. Uaciquete, A., Korsten, L., Van der Waals, J.E. (2013). Epidemiology of cashew anthracnose (Colletotrichum gloeosporioides Penz.) in Mozambique. Crop Protection 49: 66–72. doi.org/10.1016/j.cropro.2013.02.016
7. Houndahouan, D.E.T., Zannou, A., Sikirou, R., et al. (2018). Les pertes économiques dues à l'anthracnose de l'anacardier au Bénin. European Scientific Journal 14(15): 127. doi.org/10.19044/esj.2018.v14n15p127
8. Ratnadass, A., Deguine, J.-P. (2020). Three-way interactions between crop plants, phytopathogenic fungi, and mirid bugs. A review. Agronomy for Sustainable Development 40: 46. CIRAD. doi.org/10.1007/s13593-020-00652-1
9. Gunasekara, M.P.N.I., Ranaweera, B., Kelaniyangoda, D.B. (2006). Effect of Helopeltis bug on inflorescence blight of cashew in Elluwankulama seed garden and identification of pathogen/s. Proceedings of the 6th Agricultural Research Symposium, Wayamba University of Sri Lanka: 201–204. repository.wyb.ac.lk
10. Peng, R., Lan, L.P., Christian, K. (2014). Weaver ant role in cashew orchards in Vietnam. Journal of Economic Entomology 107(4): 1330–1338. doi.org/10.1603/EC14039
11. Singh, S., Sehgal, H.S., Pandey, P.C., Bakshi, B.K. (1967). Anthracnose disease of cashew: its cause, epidemiology and control. Indian Forester 93(6): 374–376. doi.org/10.36808/if/1967/v93i6/25615
12. Nogueira, E.M.C., Santos, A.J.T., Chiba, S. (1993). Avaliação de fungicidas no controle da antracnose em cajú. Fitopatologia Brasileira 18 (suppl.). Instituto Biológico, São Paulo. alice.cnptia.embrapa.br (PDF)
13. Patel, R.B., Patel, D.R., Makati, J.P., Patel, R.R. (2018). Evaluation of insecticides against pest complex of cashew. International Journal of Economic Plants 5(1): 36–39. Navsari Agricultural University. ojs.pphouse.org
14. ICAR-Directorate of Cashew Research, Puttur. Tea mosquito bug. cashew.icar.gov.in
15. Cục Bảo vệ thực vật (2022). Quy trình quản lý tổng hợp bọ xít muỗi hại cây điều tại Lâm Đồng và phụ cận, TBKT 01-116:2022/BVTV. ppd.gov.vn (PDF)
16. Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam (2018). Hiện trạng mùa vụ điều tháng 1/2018. iasvn.org (PDF)
17. Khảm, D.V., Dũng, L.T., Khánh, Đ.Q., Yến, D.H. (2022). Nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố khí hậu đến sự phát sinh bọ xít muỗi trên cây điều tỉnh Lâm Đồng. Tạp chí Khí tượng Thủy văn 736: 1–11. tapchikttv.vn
18. CropLife Australia (2026). Fungicide activity group table. croplife.org.au (PDF)