Movento Là Thuốc Gì? Spirotetramat & Cơ Chế Lưu Dẫn 2 Chiều Đặc Trị Rệp Sáp

Mùa cơi đọt, vườn sầu riêng ở miền Tây hay Tây Nguyên phun thuốc rệp sáp xong, hai ba hôm sau ra vạch đọt non vẫn thấy rệp trắng bám nguyên chỗ cũ. Câu quen thuộc lại vang lên: "Phun mà rệp không rớt con nào, chắc thuốc không ăn", rồi pha đặc hơn và phun lại.

Nhưng nếu thuốc vừa phun là spirotetramat, hoạt chất trong Movento 150OD của Bayer, thì rệp còn bám là chuyện bình thường. Spirotetramat là thuốc trừ côn trùng chích hút lưu dẫn, dùng cho rệp sáp, rệp muội, bọ phấn, và chính Bayer Việt Nam ghi: thuốc "phát huy hiệu quả sau phun 5-7 ngày".

Bayer còn viết hai câu thoạt nghe khó ghép với nhau. Một câu nói phun trên tán lá thì "diệt được côn trùng gây hại ở phần rễ". Câu kia dặn "không nên phun trực tiếp Movento vào chùm quả, hoặc vào gốc cây". Vậy thuốc phun trên lá xuống tới rễ bằng cách nào? Và vì sao rệp không chết ngay?

Hoạt Chất Spirotetramat Là Gì?

Spirotetramat là thành viên thứ ba của họ hoạt chất "keto-enol" (hay họ "spiro") mà Bayer phát triển qua nhiều năm. Theo bài tổng kết của Viện Thuốc bảo vệ thực vật và Môi trường Belgrade (Serbia) trên tạp chí Pesticidi i fitomedicina năm 2011, thành viên đầu tiên là spirodiclofen, thuốc trừ nhện ra đời năm 2002; tiếp theo là spiromesifen, trừ nhện và bọ phấn. Cả hai chủ yếu đánh vào nhện.

Thành viên thứ ba phải làm được việc khó hơn: đi được trong cây để tới những con rệp nấp kỹ. Câu chuyện tìm ra nó được chính các nhà hóa học của Bayer kể lại năm 2008 trong bài "Spirotetramat: tìm ra, tổng hợp và tính chất lý hóa" trên tạp chí khoa học của Bayer. Tổng quan của Đại học Sonora (Mexico) và Đại học California Riverside (Mỹ) năm 2016 (InTech) tóm lại một khúc quanh trong đó: những hợp chất dẫn đầu ban đầu trừ rệp đào gần bằng imidacloprid, thuốc trừ rệp hàng đầu lúc bấy giờ, nhưng đồng thời tính diệt cỏ lại tăng lên.

Tác dụng phụ đó có lý do. Đích của họ spiro là men acetyl-CoA carboxylase (gọi tắt ACCase), men mở đầu quá trình tạo chất béo. Cây họ lúa cũng có men này, và đó chính là đích của nhóm thuốc trừ cỏ lá hẹp như quizalofop (xem bài Quizalofop-P-ethyl Là Gì?). Năm 2009, nhóm nhà khoa học của Bayer ở Đức và Pháp công bố hồ sơ sinh học và kết quả đồng ruộng của spirotetramat trên tạp chí Crop Protection, gọi nó là thuốc ambimobile: đi được cả hai chiều trong cây.

Cách Spirotetramat Làm Rệp Không Lột Xác Được

Năm 2014, các nhà hóa sinh của Bayer (Monheim, Đức) cùng Đại học Ghent (Bỉ) công bố trên tạp chí Insect Biochemistry and Molecular Biology: trong ống nghiệm, dạng enol của spirotetramat khóa men ACCase lấy từ rệp đào, sâu keo mùa thu và nhện đỏ hai chấm. Nó bám vào men theo một kiểu khác với các thuốc trừ cỏ cùng đích, một phần giải thích vì sao hai nhóm thuốc nhắm cùng một loại men mà tác động khác nhau.

Men ACCase bị khóa thì côn trùng không tạo được chất béo mới. Giống thợ xây bị cắt nguồn xi măng: nhà cũ chưa sập, nhưng không xây thêm được viên nào. Với con rệp:

• Rệp non: không lột xác trọn vẹn, nằm im rồi khô dần.
• Rệp cái trưởng thành: ít bị giết trực tiếp, nhưng đẻ ít đi và phần lớn trứng, con non không sống được. Theo tổng quan năm 2016, ngay ở nồng độ rất thấp (8 phần triệu) khoảng 80% trứng của bọ phấn đã không nở.
• Phải ăn vào mới hiệu quả: thuốc tác dụng mạnh hơn nhiều khi côn trùng hút phải nhựa có thuốc so với khi chỉ dính thuốc ngoài da.

Vì Sao Phun Xong Không Thấy Rệp Rớt?

Vì spirotetramat chặn việc lớn lên và sinh sản chứ không làm rệp tê liệt như thuốc thần kinh. Hướng dẫn của Bayer Việt Nam trên trang chính thức (Bayer Crop Science Vietnam) ghi thuốc phát huy hiệu quả sau 5–7 ngày và hiệu lực kéo dài 3–4 tuần.

Phản xạ "không rớt thì pha đặc thêm" vì vậy vừa tốn tiền vừa không giúp gì. Một khảo sát của Đại học Cần Thơ trên 40 hộ trồng sầu riêng ở Cù Lao Dài (Vĩnh Long), đăng trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ năm 2021, ghi nhận nông hộ dùng thuốc cao gấp 1,5–2 lần liều khuyến cáo.

Cách đánh giá đúng là nhìn vào cây, không đếm rệp còn bám:

• Khoảng một tuần sau phun: rệp non trên đọt teo, khô, không còn ổ rệp non mới nở quanh rệp mẹ.
• Đọt mới ra sạch: đọt và lá non mọc sau khi phun không bị rệp bám lại, vì thuốc đã nằm sẵn trong nhựa của chúng.
• Ít mật mới, ít bồ hóng mới: rệp ngừng hút thì mật ngọt (và nấm bồ hóng mọc trên mật) không tăng thêm.
• Sau 10 ngày vẫn thấy ổ rệp non mới: đừng phun chồng cùng thuốc; gửi ảnh qua Zalo 096 994 2349 để kiểm tra lại đúng con và cách phun.

Spirotetramat Đi Từ Lá Xuống Rễ Bằng Cách Nào?

Hầu hết thuốc lưu dẫn chỉ đi một chiều: vào cây rồi theo mạch gỗ (mạch dẫn nước) đi lên ngọn, giống nước được rễ hút lên. Thuốc phun trên lá vì vậy rất khó tự đi xuống rễ. Spirotetramat đi được, vì chính cây biến đổi nó:

• Thấm vào lá: spirotetramat phun ra là dạng ưa dầu, dễ thấm qua lớp sáp mặt lá.
• Cây đổi dạng: vào trong mô lá, phân tử bị tách một nhóm và trở thành spirotetramat-enol, một axit yếu tan được trong nước (theo tổng quan năm 2016). Chính enol là dạng khóa men ACCase.
• Đi theo mạch libe: nhờ tính chất đó, enol đi được trong mạch libe, tức mạch chở đường từ lá đi nuôi các bộ phận khác, theo cả chiều lên lẫn chiều xuống.

Mạch libe chở đường từ lá trưởng thành tới nơi đang cần: đọt non, quả non và rễ. Thuốc đi theo dòng đường đó. Hiểu vậy thì lời dặn của Bayer hết mâu thuẫn: thuốc phải vào lá mới lên được "chuyến xe" chở đường, nên phun vào gốc là phun sai chỗ. Cũng vì vậy Bayer dặn phun khi đất đủ ẩm và cây đang sinh trưởng khỏe: cây ngừng ra đọt thì dòng nhựa yếu, thuốc đi ít.

Có bằng chứng thuốc phun trên lá thật sự xuống tới rễ không? Các nhà khoa học Đại học Bang North Carolina (Mỹ) làm một thí nghiệm gọn: đất trồng đậu nành và cà chua không hề được phun thuốc, chỉ có lá được phun spirotetramat, mỗi tuần một lần, ở liều trừ sâu thông thường. Kết quả công bố trên tạp chí Nematology năm 2016: tuyến trùng ký sinh trong rễ bị chặn, không lớn được tới tuổi sinh sản. Năm 2020, Đại học Bonn (Đức) cùng Bayer xác nhận trên tạp chí Scientific Reports rằng enol cũng khóa men ACCase của tuyến trùng.

Rệp nấp ở rễ, trong kẽ chùm quả hay dưới đài trái vì vậy vẫn bị ảnh hưởng. Nhưng đặc tính "đi theo nhựa" cũng quyết định thuốc trúng con nào.

Spirotetramat Trị Được Những Con Gì?

Thuốc hợp nhất với những loài bám một chỗ trên đọt non, hút nhựa liên tục, và với con non đang lớn.

Ở Việt Nam, spirotetramat còn được đăng ký trừ một số sâu như sâu tơ, sâu đục quả trên cây cụ thể; hướng dẫn của hãng là phun khi sâu còn tuổi 1–2, lúc sâu non đang lớn. Về rệp sáp mùa khô và cách xử lý kiến, bồ hóng đi kèm, xem thêm bài Rệp Sáp Và Bồ Hóng Mùa Khô.

Movento Có Trị Nhện Đỏ Không?

Không. Movento 150OD không đăng ký trừ nhện đỏ trên cây nào tại Việt Nam. Chính Bayer Việt Nam, trên trang chính thức, khuyên dùng một hoạt chất khác cho nhện đỏ: spiromesifen, thành viên thứ hai của họ spiro.

Về sinh học, spirotetramat có tác động lên nhện: nghiên cứu năm 2014 ở trên cho thấy enol khóa được men ACCase của nhện đỏ hai chấm trong ống nghiệm. Nhưng không nên dùng spirotetramat làm thuốc nhện chính, vì nhện đỏ rất giỏi kháng thuốc và cả họ spiro dùng chung một đích. Năm 2022, Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Phúc Kiến (Trung Quốc) công bố trên tạp chí Agriculture: chọn lọc nhện đỏ cam bằng spirotetramat qua 45 thế hệ trong phòng thí nghiệm tạo ra dòng nhện kháng gấp hơn 1.600 lần, và dòng này kháng chéo cả spirodiclofen lẫn spiromesifen.

Cách làm khi vườn có cả rệp sáp lẫn nhện đỏ:

• Rệp sáp: dùng spirotetramat (IRAC 23).
• Nhện đỏ: ưu tiên hoạt chất khác nhóm 23: tại Quốc Việt Agri có BUTI 43SC (bifenazate, IRAC 20D, đăng ký nhện đỏ trên cam, hoa hồng, hoa cúc), xem bài Bifenazate Là Gì?. SPIRO 240SC (spirodiclofen, IRAC 23, đăng ký nhện đỏ trên quýt) cùng họ spiro, nên đừng dùng nối tiếp ngay sau Movento trên cùng vườn (xem bài Spirodiclofen Là Gì?).
• Không pha hai thuốc họ spiro chung một bình với hy vọng trị cả hai: cùng đích, cùng rủi ro kháng.

Cách Sử Dụng Spirotetramat An Toàn Và Hiệu Quả

Rệp Và Bọ Phấn Đã Kháng Spirotetramat Ở Đâu?

Một thuốc có một đích duy nhất thì sớm muộn sẽ gặp côn trùng mang thay đổi ở đúng đích đó. Một nhà khoa học của Bayer đứng tên trong bài năm 2009 giới thiệu spirotetramat cũng là đồng tác giả của nghiên cứu năm 2020 tìm ra đột biến kháng.

• Bọ phấn ở Tây Ban Nha và Úc: năm 2020, Bayer cùng các viện ở Hy Lạp, Tây Ban Nha, Úc, Bỉ và Anh công bố trên Pesticide Biochemistry and Physiology: quần thể bọ phấn ở Sevilla, Murcia, Almería và ở Úc kháng nhóm keto-enol tới hơn 640 lần, do một đột biến trên men ACCase. Đột biến di truyền trội, nên lan nhanh.
• Rệp đào ở Úc: năm 2022, Đại học Melbourne và Đại học Exeter (Anh) công bố trên Pest Management Science sau các vụ phun không hiệu quả: rệp mang đột biến trên men ACCase kháng spirotetramat và kháng chéo spiromesifen, spirodiclofen.

Năm 2023, Bộ Công nghiệp Sơ cấp bang Queensland cùng CSIRO ghi nhận trên Pest Management Science: ở một vùng rau phun dày của Úc, từ 75,8% số bọ phấn trở lên đã mang đột biến này. Vườn cây ăn trái thâm canh ở ta cũng là vùng phun dày. Không dùng spirotetramat cho hai lứa rệp liền nhau. Cách đọc nhóm IRAC trên chai ở bài Chọn Thuốc Trừ Sâu Nào? So Sánh Theo Nhóm IRAC.

An Toàn Với Người, Ong Và Thiên Địch

Thuốc chủ yếu tác động lên con hút nhựa và con non đang lớn, nên theo tổng quan năm 2016, ong ký sinh rệp sáp nho và ruồi ăn rệp ít bị hại trong thí nghiệm. Giữ được thiên địch là điều đáng giá: năm 2024, Trường Đại học Tây Nguyên công bố trên Tạp chí Khoa học Tây Nguyên rằng ấu trùng bướm Spalgis epius ăn rệp sáp hại quả sầu riêng rất mạnh, nhưng ở Buôn Ma Thuột loài này có mật độ thấp trên sầu riêng và cây có múi, mà theo nhóm nghiên cứu là do hai loại cây này bị phun thuốc với tần suất cao.

Tuy nhiên, "ít ảnh hưởng" không có nghĩa là vô hại. Năm 2015, Đại học Bologna (Ý) công bố trên Journal of Apicultural Science: ấu trùng ong đơn độc Osmia cornuta ăn phải phấn hoa có spirotetramat ở mức gặp ngoài đồng thì khi trưởng thành sống ngắn hơn 15–18%.

Lần tới phun xong mà vạch đọt sầu riêng vẫn thấy rệp trắng bám nguyên chỗ cũ, hãy nhớ điều các nhà hóa học Bayer mất nhiều năm mới làm được: thuốc đã vào lá, đã được cây đổi dạng, và đang đi theo dòng nhựa ngọt tới đọt non, tới chùm quả, xuống tận rễ. Việc của mình là giữ cho dòng nhựa ấy chảy, chờ thêm vài ngày, rồi đổi nhóm thuốc cho lứa sau.

Sản Phẩm Chứa Spirotetramat Tại Quốc Việt Agri

Movento 150OD Có Tác Dụng Gì?

Movento 150OD của Bayer chứa spirotetramat 150 g/lít ở dạng dầu (OD). Chai có danh sách đăng ký dài nhất trong ba chai dưới đây.

Movento 150OD – Đăng Ký Sử Dụng Chính Thức

Thời gian cách ly: 7 ngày trước thu hoạch.

Cây, con đăng ký theo Thông tư 75/2025/TT-BNNMT, Phụ lục I (số đăng ký 3484/CNĐKT-BVTV); thời gian cách ly theo thông tin sản phẩm Movento 150OD của Quốc Việt Agri.

Movento 150OD – Gợi Ý Sử Dụng Thêm

Hướng dẫn Bayer Việt Nam đăng trên kênh chính thức (bài đăng tháng 3/2026, bài đăng tháng 9/2026) cho từng cây. Khi số ngày cách ly của Bayer khác số in trên chai, theo số trên chai.

Cách tính: 0,15% = 1,5 ml thuốc cho 1 lít nước = 30 ml cho bình 20 lít = 300 ml cho phuy 200 lít; 0,1% = 1 ml/lít = 20 ml/bình 20 lít; 0,075% = 0,75 ml/lít = 15 ml/bình 20 lít.

Sầu riêng – rầy xanh, bọ trĩ lúc ra đọt non: Bayer Việt Nam hướng dẫn pha 1–1,5 ml Movento 150OD cho 1 lít nước (200–300 ml cho phuy 200 lít), phun ướt đều tán lá khi cây ra đọt non hoặc khi rệp sáp, bọ trĩ, rầy xanh mới chớm xuất hiện (bài đăng tháng 9/2026). Hai đối tượng này trên sầu riêng chưa có trong danh mục đăng ký.

Liều gợi ý, sử dụng tùy hoàn cảnh; bà con kiểm tra lại trên nhãn và liên hệ Zalo để được chia sẻ thêm.

Cây, con ngoài danh sách đăng ký của từng chai: nhắn Zalo cho đội ngũ Quốc Việt Agri. Thuốc nhện đỏ: BUTI 43SC, SPIRO 240SC.

Nguồn Tham Khảo

1. Brück E., Elbert A., Fischer R., Krueger S., Kühnhold J., Klueken A.M., Nauen R., Niebes J.-F., Reckmann U., Schnorbach H.-J., Steffens R., van Waetermeulen X. (Bayer CropScience, Đức và Pháp). Movento®, an innovative ambimobile insecticide for sucking insect pest control in agriculture: Biological profile and field performance. Crop Protection 2009;28(10):838–844. doi.org
2. Lümmen P., Khajehali J., Luther K., Van Leeuwen T. (Bayer CropScience Monheim; Ghent University). The cyclic keto-enol insecticide spirotetramat inhibits insect and spider mite acetyl-CoA carboxylases by interfering with the carboxyltransferase partial reaction. Insect Biochemistry and Molecular Biology 2014;55:1–8. doi.org
3. Lueke B., Douris V., Hopkinson J.E., Maiwald F., Hertlein G., Papapostolou K.M., Bielza P., Tsagkarakou A., Van Leeuwen T., Bass C., Vontas J., Nauen R. Identification and functional characterization of a novel acetyl-CoA carboxylase mutation associated with ketoenol resistance in Bemisia tabaci. Pesticide Biochemistry and Physiology 2020;166:104583. doi.org
4. Hopkinson J.E., Balzer J., Fang C., Walsh T. (Queensland Department of Primary Industries; CSIRO). Insecticide resistance management of Bemisia tabaci in Australian cotton – pyriproxyfen, spirotetramat and buprofezin. Pest Management Science 2023;79(5):1829–1839. doi.org
5. Umina P.A., Bass C., van Rooyen A.R.J. và cs. (University of Melbourne; University of Exeter). Spirotetramat resistance in Myzus persicae and its association with the presence of the A2666V mutation. Pest Management Science 2022;78(11):4822–4831. doi.org
6. Hu J., Wang J., Yu Y. và cs. (Fujian Academy of Agricultural Sciences). Cross-resistance pattern and genetic studies in spirotetramat-resistant citrus red mite, Panonychus citri. Agriculture 2022;12(5):737. doi.org
7. Tang T., Zhao M., Wang P., Huang S., Fu W. (Hunan Academy of Agricultural Sciences). Control efficacy and joint toxicity of thiamethoxam mixed with spirotetramat against the Asian citrus psyllid, Diaphorina citri. Pest Management Science 2021;77(1):168–176 (trực tuyến 08/2020). doi.org
8. Vang L.E., Opperman C.H., Schwarz M.R., Davis E.L. (North Carolina State University). Spirotetramat causes an arrest of nematode juvenile development. Nematology 2016;18(2):121–131. doi.org
9. Gutbrod P., Gutbrod K., Nauen R. và cs. (University of Bonn; Bayer). Inhibition of acetyl-CoA carboxylase by spirotetramat causes growth arrest and lipid depletion in nematodes. Scientific Reports 2020;10:12710. doi.org
10. Sgolastra F., Tosi S., Medrzycki P., Porrini C., Burgio G. (University of Bologna; CREA). Toxicity of spirotetramat on solitary bee larvae, Osmia cornuta, in laboratory conditions. Journal of Apicultural Science 2015;59(2):73–83. doi.org
11. Fischer R., Weiß H.-C. (Bayer CropScience). Spirotetramat (Movento®) — discovery, synthesis and physicochemical properties. Bayer CropScience Journal 2008;61(2):127–140 (trích theo tổng quan InTech 2016).
12. Marčić D., Perić P., Petronijević S., Prijović M., Drobnjaković T. (Institute of Pesticides and Environmental Protection, Belgrade). Cyclic ketoenols: acaricides and insecticides with a novel mode of action. Pesticidi i fitomedicina 2011;26(3):185–195. doi.org
13. Salazar-López N.J., Aldana-Madrid M.L., Silveira-Gramont M.I., Aguiar J.L. (Universidad de Sonora; University of California Riverside). Spirotetramat — an alternative for the control of parasitic sucking insects and its fate in the environment. Trong: Insecticides Resistance, InTech 2016. doi.org
14. Trần Thị Huế, Trang Thị Nguyệt Quế (Trường Đại học Tây Nguyên). Mức độ phổ biến, mật độ và khả năng ăn rệp sáp hại quả sầu riêng của loài côn trùng bắt mồi Spalgis epius tại Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk. Tạp chí Khoa học Tây Nguyên 2024;18(6):23–30. doi.org
15. Giao N.T. và cs. (Trường Đại học Cần Thơ). Hiện trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và hiệu quả kinh tế của mô hình canh tác sầu riêng tại Cù Lao Dài, huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ 2021. doi.org
16. IRAC. Mode of Action Classification, nhóm 23: chất ức chế acetyl-CoA carboxylase (dẫn xuất axit tetronic và tetramic), đọc 18/10/2026. irac-online.org
17. Bayer Crop Science Vietnam (trang chính thức). Hướng dẫn sử dụng Movento 150OD trên 23 cây trồng – đối tượng, và các lưu ý khi phun (bình luận của trang, khoảng tháng 3/2026). www.facebook.com
18. Bayer Crop Science Vietnam (trang chính thức). HDSD Movento 150OD trên sầu riêng, pha 1–1,5 ml/lít (bình luận của trang, khoảng tháng 9/2026). www.facebook.com
19. Bayer Crop Science Vietnam (trang chính thức). Lưu ý khi dùng Movento 150OD và sản phẩm trừ nhện chứa spiromesifen (khoảng tháng 4/2026). www.facebook.com
20. Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Thông tư 75/2025/TT-BNNMT, Phụ lục I, mục spirotetramat (gồm Movento 150OD, Suparep 22.4SC), spirodiclofen, spiromesifen, buprofezin + spirotetramat, bifenazate; sửa đổi bởi Thông tư 28/2026/TT-BNNMT.